Dış Kaynaklı Proje Süreçleri Yönetim Sistemi
Beklioğlu M. (Yürütücü), Yıldız D., Korkmaz M., Özkan K.
TuzIuSıcakÖtrofik projesi tatlısu ekolojisi alanında uzmanları bir araya getirerek, göl ekosistemleri üzerinde ötrofikasyon, iklim değişikliği kaynaklı sıcaklık artışı ve tuzlanmadan oluşan stres faktörlerinin tek başına ve birleşik etkilerini mezokozm deney yaklaşımını kullanarak incelemeyi amaçlamaktadır. Isınma, ötrofikasyon ve tuzlanmanın tek başına ve birlikte farklı iklim koşullarına sahip göllerin ekosistem dinamiklerinde yol açtığı etkileri küresel ölçekte de bilinmemektedir. Projenin temel hedefi bu etkilerin gölün ekosistem yapısı, biyoçeşitlilik ve ekosistem işlevi (TSEF) üzerinde oluşturduğu değişimlerin kontrollü mezokozm deneyi ile anlamaktır. Küresel sıcaklık ve yağış düzenleri iklim değişikliğine bağlı olarak son yıllarda değişmektedir. Bu değişimlerin etkisinin yarı-kurak alanlar ve Akdeniz iklim bölgesinde (Türkiye’nin de bir bölgesini içine alan) özellikle çarpıcı olacağı öngörülmektedir. 21. yüzyılın sonunda yıllık sıcaklıklarının artması, yağışın %25-30 arasında azalması ve aynı zamanda buharlaşmanın artması, ayrıca bu değişimlere bağlı olarak kurak alanların 2000-2100 yılları arasında yaklaşık olarak ikiye katlanması beklenmektedir. İklim değişikliği senaryolarına ek olarak tarımsal sulama talebinde artış olacağı da öngörülmektedir. Söz konusu senaryolar ve yapılan çalışmalar hem iklim değişikliği hem de insan kaynaklı etkilerin su kütlelerinde ciddi azalmalara veya tamamen yok olmalara yol açabileceğini göstermektedir. Özellikle birçok endemik türü barındıran göller havzaları ile birlikte, değişen iklim koşulları nedeniyle yok olma riski altındadır. Azalan su hacmi göllerde ötrofikasyonu tetikleyerek aşırı alg çoğalmasına ve ekolojik yapı ile biyoçeşitlilikte büyük kayıplara yol açabilir. Ayrıca artan buharlaşma göllerde tuzluluk oranının artmasına sebep olmaktadır. Artan tuzluluk ötrofik koşullarla (yüksek konsantrasyonlarda besin tuzu) veya sıcaklık artışı ile birleştiğinde göl ekosistemlerinin işleyişi ve biyoçeşitliliği için önemli bir tehdit oluşturmaktadır. Yeni çalışmalar artan tuzluluğun canlı çeşitliliğinde (tür çeşitliliği) önemli bir düşüşe yol açtığını, besin zinciri yapısında kısaltmalara ve göllerin pelajik bölgelerinde beslenme ilişkilerinde önemli değişikliklere yol açtığını göstermektedir.Yakın gelecekte Türkiye’de de tuzlu göllerin oranının önemli ölçüde artması beklenmektedir ve bu durum acil eylem planı gerektirmektedir. Isınma, ötrofikasyon ve tuzlanma sonucu oluşan ekolojik bedeli doğru bir şekilde ortaya koymak ve anlamak için disiplinler arası ve bütüncül bir yaklaşım gerekmektedir. TuzIuSıcakÖtrofik projesi tatlı su komünitelerinin, artan sıcaklık, tuzluluk ve ötrofikasyon riskine nasıl cevap verdiğini test etmek için, kontrollü deney kurulumu olan mezokozm sistemini kullanacaktır. Deneyler, biri soğuk kurak iklime sahip olan Ankara’da bir diğeri ise sıcak Akdeniz iklimine sahip olan Mersin’de olmak üzere eş özelliklere sahip iki farklı Orta Doğu Teknik Üniversitesi (ODTÜ) mezokozm sisteminde eş zamanlı olarak yürütülecektir. Deney dizaynı göl ekosistemleri üzerinde stres oluşturan üç farklı iklim değişikliği faktörünü test etmek üzere tasarlanmış olup, söz konusu faktörler (1) ısınma, (2) ötrofikasyon ve (3) tuzlanmadır. Deney dizaynında göllerde tuzlanma faktörü 6 farklı seviyede (0g/L, 2g/L, 4g/L,10g/L, 20g/L,40g/L); ısınma faktörü ısınmasız (ortam-ambient) ve + 4.5 °C ortam ısısından fazla olarak; ötrofikasyon faktörü ise iki farklı düşük (25 μg P/L and 500 μg N/L) ve yüksek (200 μg P/L and 4000 μg N/L) olmak üzere besin tuzu seviyesi ile test edilmesi planlanmaktadır. Deneylerde fiziksel parametrelerin (su sıcaklığı, tuzluluk, elektriksel iletkenlik, oksijen, pH, su berraklığı) yanı sıra alkalinite, toplam katı madde, besin tuzları (NO₃, NO₂, toplam azot (TN), PO₄ ve toplam fosfor (TP)), toplam karbon (TOC), çözünmüş organik karbon (DOC) ve klorofil-a ölçülecektir. Su kimyası, fiziksel koşullar ve planktonik komüniteler haftalık örnekleme aralıkları ile incelenecektir. Büyük zooplankton gruplarının (Cladocera ve Copepoda) komünite yapısı mikroskobik yöntemlerle incelenirken, fitoplankton, siliyat, küçük boyutlu zooplankton grubu (rotifer) komünitelerinin incelenmesi için Akış Görüntüleme Cihazı (Flow Imagining Microscopy-FlowCAM) metodu kullanılacaktır. FlowCAM ile komünite yapısının belirlenmesi aşaması mikroskobik yöntemlerle desteklenecektir. İklim değişikliğinin etkili olduğu sıcaklık artışı, ötrofikasyon ve tuzlanma konularında literatürde daha önceden yapılmış bazı çalışmalar bulunmaktadır. Ancak, kademeli tuzlanma değişimi ile birlikte seyreden sıcaklık artışı ve ötrofikasyonun göl TSEF üzerindeki birlikte etkileri henüz test edilmemiştir. TuzIuSıcakÖtrofik projesi, ısınma, ötrofikasyon ve kademeli tuzlanmanın bütüncül etkilerini mezokozm yaklaşımını kullanarak incelemeyi, TSEF üzerindeki değişimleri anlamlandırmayı ve literatüre katkı sağlamayı hedeflemektedir.